З 1 снежня 2025 года па 31 ліпеня 2026 года Музей Вольнай Беларусі рэалізоўваў праект «Музеефікацыя артэфактаў пратэсту ў Беларусі». Яго галоўнай мэтай было захаванне матэрыяльных і лічбавых сведчанняў дэмакратычных пратэстаў у Беларусі і стварэнне бяспечных механізмаў перадачы такіх артэфактаў у музейныя фонды. Праект завершаны, а яго вынікі істотна перавысілі першапачаткова запланаваныя паказчыкі.
143 найменаванні артэфактаў з Беларусі
Адным з галоўных вынікаў праекта стала фарміраванне новай калекцыі Музея. Замест запланаваных 50 экспанатаў Музей атрымаў не менш за 143 найменаванні артэфактаў, непасрэдна звязаных з Беларуссю.
Усяго фізічная калекцыя, сфарміраваная і ўнесеная ў інвентарную кнігу Музея ў межах праекта, налічвае 303 экспанаты, аб’яднаныя ў 181 інвентарнае найменне. Сярод іх — матэрыялы выбарчай кампаніі 2020 года, асабістыя рэчы, прадметы, звязаныя з пратэстамі, мастацкія працы, архівы і іншыя сведчанні найноўшай гісторыі Беларусі.
У межах праекта Музей таксама атрымаў тры вялікія электронныя архівы: архіў пратэстных Telegram-каналаў (4369 файлаў), архіў dve.chat (851 файл) і архіў з выявамі БЧБ-сімволікі на вуліцах Мінска (1868 файлаў). Такім чынам, музейная калекцыя папоўнілася не толькі фізічнымі прадметамі, але і значным масівам лічбавых сведчанняў.
Значная частка сабраных у межах праекта прадметаў была прадстаўлена на выставе «Дэпатрыяцыя», якая прайшла ў Варшаве з 9 па 26 чэрвеня 2026 года.
Выставу наведалі 338 чалавек. Пра яе распавялі беларускія незалежныя медыя «Белсат», «Наша Ніва», Радыё Свабода, MOST і «Будзьма», а таксама польскія медыя, у тым ліку Onet.pl і Польскае радыё. Па выніках выставы быў выдадзены каталог.
Назва «Дэпатрыяцыя», прапанаваная творчай камандай Музея, атрымала станоўчыя водгукі наведвальнікаў і прадстаўнікоў навуковай супольнасці і стала часткай актуальнага культурнага лексікону, звязанага з асэнсаваннем лёсу беларускіх артэфактаў пратэсту.
Важным вынікам праекта стала не толькі папаўненне музейнай калекцыі, але і стварэнне практычных механізмаў бяспечнай перадачы і захавання артэфактаў.
Музей распрацаваў і праверыў на практыцы пратаколы бяспекі і лагістычныя алгарытмы, якія могуць выкарыстоўвацца ў далейшай працы з прадметамі і матэрыяламі з Беларусі. Асобная ўвага была нададзена бяспечнай камунікацыі з людзьмі ў Беларусі і магчымасці выбіраць розныя ўзроўні ўдзелу ў залежнасці ад рызыкаў.
Праект таксама паказаў, што музейная калекцыя сучаснай гісторыі не абмяжоўваецца фізічнымі прадметамі. У працу Музея былі ўключаныя электронныя архівы, масівы даных і асобныя лічбавыя матэрыялы, што запатрабавала пошуку новых падыходаў да іх рэгістрацыі, захавання і выкарыстання.
У межах праекта былі створаныя два навучальныя матэрыялы, прысвечаныя прынцыпам захавання і лічбавізацыі артэфактаў у хатніх умовах. Сумарная колькасць іх праглядаў склала каля 10,3 тысячы, што дазволіла данесці інфармацыю аб захаванні гістарычных матэрыялаў да шырокай аўдыторыі.
Такім чынам, вынікам праекта сталі не толькі новыя музейныя прадметы, але і веды, працэдуры і інструменты, якія Музей можа выкарыстоўваць у сваёй далейшай працы.
Асобным вынікам стала развіццё камунікацыі з людзьмі ў Беларусі. У межах праекта Музей падтрымліваў кантакты з 30 людзьмі ў Беларусі. Частка з іх выказала гатоўнасць да доўгатэрміновага супрацоўніцтва і далейшай падтрымкі дзейнасці Музея.
Пры гэтым праект дазволіў лепш зразумець, чаму ўладальнікі артэфактаў па-рознаму ставяцца да іх захавання і перадачы. Для некаторых людзей фізічны прадмет мае не толькі гістарычную, але і асабістую або сімвалічную каштоўнасць. Гэты досвед стаў важным матэрыялам для далейшага вывучэння і асэнсавання памяці пра пратэсты 2020 года.
Завяршэнне праекта не азначае заканчэння працы з сабранымі матэрыяламі. Наадварот, новая калекцыя ўжо стала асновай для далейшай выставачнай і даследчай дзейнасці Музея. Частка атрыманых матэрыялаў адкрыла магчымасць для стварэння новых выставак і праектаў.
Праект «Музеефікацыя артэфактаў пратэсту ў Беларусі» паказаў, што захаванне сведчанняў найноўшай гісторыі Беларусі — гэта не толькі збор прадметаў. Гэта таксама стварэнне бяспечных спосабаў іх перадачы, распрацоўка новых музейных практык, праца з лічбавымі архівамі і захаванне асабістых гісторый людзей, якія стаяць за кожным артэфактам.
Праект завершаны, але сабраная калекцыя, створаныя інструменты і наладжаныя сувязі становяцца часткай далейшай працы Музея Вольнай Беларусі па захаванні памяці пра дэмакратычны рух Беларусі.
