Od 1 grudnia 2025 roku do 31 lipca 2026 roku Muzeum Wolnej Białorusi realizowało projekt „Muzealizacja artefaktów protestu w Białorusi”. Jego głównym celem było zachowanie materialnych i cyfrowych świadectw demokratycznych protestów na Białorusi oraz stworzenie bezpiecznych mechanizmów przekazywania takich artefaktów do zbiorów muzealnych. Projekt został zakończony, a jego rezultaty znacząco przekroczyły pierwotnie zakładane wskaźniki.
Jednym z najważniejszych rezultatów projektu było stworzenie nowej kolekcji Muzeum. Zamiast planowanych 50 eksponatów Muzeum pozyskało co najmniej 143 pozycje artefaktów bezpośrednio związanych z Białorusią.
Łącznie kolekcja fizyczna utworzona i wpisana do księgi inwentarzowej Muzeum w ramach projektu obejmuje 303 eksponaty, połączone w 181 pozycji inwentarzowych. Wśród nich znajdują się materiały związane z kampanią wyborczą 2020 roku, przedmioty osobiste, artefakty związane z protestami, prace artystyczne, archiwa oraz inne świadectwa najnowszej historii Białorusi.
W ramach projektu Muzeum otrzymało również trzy duże archiwa elektroniczne: archiwum protestacyjnych kanałów Telegram (4369 plików), archiwum dve.chat (851 plików) oraz archiwum fotografii przedstawiających symbole biało-czerwono-białe na ulicach Mińska (1868 plików). W ten sposób zbiory muzealne zostały wzbogacone nie tylko o przedmioty fizyczne, ale również o znaczący zasób cyfrowych świadectw.
Znaczna część przedmiotów zgromadzonych w ramach projektu została zaprezentowana na wystawie „Depatriacja”, która odbyła się w Warszawie od 9 do 26 czerwca 2026 roku.
Wystawę odwiedziło 338 osób. Informowały o niej niezależne białoruskie media, w tym Belsat, Nasza Niwa, Radio Swaboda, MOST i Budźma, a także polskie media, m.in. Onet.pl i Polskie Radio. Po zakończeniu wystawy wydano również katalog.
Nazwa „Depatriacja”, zaproponowana przez zespół twórczy Muzeum, spotkała się z pozytywnymi opiniami odwiedzających i przedstawicieli środowiska naukowego i stała się częścią aktualnego języka kultury związanego z refleksją nad losem białoruskich artefaktów protestu.
Ważnym rezultatem projektu było nie tylko powiększenie kolekcji muzealnej, lecz także stworzenie praktycznych mechanizmów bezpiecznego przekazywania i przechowywania artefaktów.
Muzeum opracowało i przetestowało w praktyce protokoły bezpieczeństwa oraz algorytmy logistyczne, które mogą być wykorzystywane w dalszej pracy z przedmiotami i materiałami pochodzącymi z Białorusi. Szczególną uwagę poświęcono bezpiecznej komunikacji z osobami przebywającymi na Białorusi oraz możliwości wyboru różnych poziomów zaangażowania w zależności od poziomu ryzyka.
Projekt pokazał również, że kolekcja muzealna dotycząca współczesnej historii nie ogranicza się do przedmiotów fizycznych. Do pracy Muzeum włączono archiwa elektroniczne, zbiory danych i materiały cyfrowe, co wymagało opracowania nowych sposobów ich rejestracji, przechowywania i wykorzystywania.
W ramach projektu powstały dwa materiały edukacyjne poświęcone zasadom przechowywania i digitalizacji artefaktów w warunkach domowych. Łączna liczba ich wyświetleń wyniosła około 10,3 tysiąca, dzięki czemu informacje dotyczące ochrony materiałów historycznych dotarły do szerokiego grona odbiorców.
Rezultatem projektu są więc nie tylko nowe obiekty muzealne, ale także wiedza, procedury i narzędzia, które Muzeum może wykorzystywać w swojej dalszej działalności.
Kolejnym rezultatem było rozwinięcie komunikacji z osobami przebywającymi na Białorusi. W ramach projektu Muzeum utrzymywało kontakty z 30 osobami na Białorusi. Część z nich zadeklarowała gotowość do długoterminowej współpracy i dalszego wspierania działalności Muzeum.
Projekt pozwolił również lepiej zrozumieć różne motywacje osób posiadających artefakty i ich podejście do ich przechowywania oraz przekazywania. Dla części osób fizyczny przedmiot ma nie tylko wartość historyczną, ale również osobistą lub symboliczną. Doświadczenia te stały się ważnym materiałem dla dalszych badań i refleksji nad pamięcią o protestach z 2020 roku.
Zakończenie projektu nie oznacza końca pracy ze zgromadzonymi materiałami. Przeciwnie — nowa kolekcja już stała się podstawą dalszej działalności wystawienniczej i badawczej Muzeum. Część pozyskanych materiałów otworzyła możliwość tworzenia kolejnych wystaw i projektów.
Projekt „Muzealizacja artefaktów protestu w Białorusi” pokazał, że zachowanie świadectw najnowszej historii Białorusi to nie tylko gromadzenie przedmiotów. To również tworzenie bezpiecznych sposobów ich przekazywania, rozwijanie nowych praktyk muzealnych, praca z archiwami cyfrowymi oraz zachowywanie osobistych historii ludzi stojących za każdym artefaktem.
Projekt został zakończony, ale zgromadzona kolekcja, stworzone narzędzia i nawiązane relacje stają się częścią dalszej pracy Muzeum Wolnej Białorusi na rzecz zachowania pamięci o białoruskim ruchu demokratycznym.
