Projekt Muzeum Wolnej Białorusi„Dudy: instrument, historia, symbol”

„Dudy: instrument, historia, symbol” to wystawienniczy oraz edukacyjno-muzyczny projekt Muzeum Wolnej Białorusi poświęcony białoruskiej tradycji dudziarskiej — jej historii, przemianom i współczesnemu odrodzeniu.

Duda jest jednym z najbardziej charakterystycznych symboli muzycznych kultury białoruskiej. Niegdyś stanowiła część życia wiejskiego i tradycyjnej kultury muzycznej, jednak w połowie XX wieku niemal zniknęła z żywej praktyki. Pod koniec XX i na początku XXI wieku tradycja dudziarska zaczęła się odradzać i stopniowo wyszła daleko poza rekonstrukcję etnograficzną, stając się częścią współczesnej białoruskiej tożsamości kulturowej.

Projekt „Dudy: muzyka przeszłości i teraźniejszości” badał tę drogę — od tradycyjnego instrumentu muzycznego do symbolu kultury i współczesnej żywej praktyki.

‍

Wystawa „Dudy: instrument, historia, symbol”

Centralną częścią projektu była wystawa „Dudy: instrument, historia, symbol”, otwarta w Muzeum Wolnej Białorusi 16 maja 2026 roku w ramach warszawskiej Nocy Muzeów.

Ekspozycja przedstawiała dudę nie tylko jako instrument muzyczny, ale również jako fenomen kulturowy. Odwiedzający mogli zobaczyć same instrumenty, materiały historyczne, mapy i zapisy archiwalne, a także usłyszeć dźwięki tradycji dudziarskiej z przeszłości i teraźniejszości.

Osobna część wystawy poświęcona była pracowni dudziarskiej, która pozwalała przyjrzeć się procesowi tworzenia instrumentu oraz lepiej zrozumieć jego konstrukcję, brzmienie i miejsce w tradycyjnej kulturze.

Wystawa została przygotowana w językach białoruskim, polskim i angielskim.

Kuratorem i autorem wystawy był Jauhen Barysznikau — muzyk, badacz i wykładowca tradycji dudziarskiej. Podczas oprowadzań kuratorskich opowiadał o tym, jak instrument związany z kulturą chłopską staje się symbolem narodowym, jak dudy obecne są w białoruskich mitach kulturowych i literaturze oraz co oznacza odrodzenie tej tradycji współcześnie.

‍

Noc Muzeów: Białoruś, którą można usłyszeć

Otwarcie wystawy odbyło się w ramach Nocy Muzeów w Warszawie 2026. Po raz pierwszy Muzeum Wolnej Białorusi znalazło się w oficjalnym programie tego dużego miejskiego wydarzenia.

Program rozpoczął się od otwarcia wystawy i oprowadzań kuratorskich, a wieczorem muzeum zamieniło się w przestrzeń praktycznego poznawania tradycji dudziarskiej. W ramach „Warsztatu Dudziarskiego” odwiedzający mogli dowiedzieć się więcej o powstawaniu instrumentu i spróbować swoich sił jako dudziarze.

Noc zakończyła się dudziarskim open air na dziedzińcu muzeum. W koncercie i części tanecznej wystąpili białoruscy, polscy i ukraińscy muzycy: przedstawiciele zespołu Lity Taler, Jauhen Barysznikau i Warszawskie Burdony, polscy muzycy Karol Majerowski i Rafał Miśta, a także dudziarz Aleksiej Szkuropecki, który przybliżył publiczności ukraińską tradycję dudziarską.

Część muzyczna była inspirowana tradycją Klubu Dudziarskiego — otwartych wieczorów tanecznych, które regularnie odbywały się w Mińsku od 2007 roku. Podczas koncertu działała strefa taneczna, w której można było nie tylko słuchać muzyki, ale także dołączyć do tańca.

W ten sposób wystawa muzealna wyszła poza przestrzeń ekspozycyjną: tradycja historyczna została przedstawiona poprzez żywy dźwięk, ruch, taniec i bezpośrednie uczestnictwo publiczności.

‍

Projekt jako przestrzeń dialogu

Jednym z celów projektu było pokazanie, że tradycja dudziarska nie jest wyłącznie częścią przeszłości, lecz również aktualną praktyką kulturową, wokół której toczą się dziś dialog, edukacja i poszukiwanie nowych form rozwoju.

W ramach projektu Muzeum Wolnej Białorusi gościło również międzynarodową grupę stypendystów i stypendystek programu Richard von Weizsäcker Fellowship organizowanego przez Robert Bosch Academy — badaczy, polityków, kuratorów, dziennikarzy, działaczy społecznych i ekspertów z różnych krajów świata.

Dla grupy zorganizowano oprowadzanie po muzeum i wystawie „Dudy: instrument, historia, symbol”. Rozmowa o tradycji dudziarskiej stała się okazją do szerszego poznania białoruskiej historii i współczesności, w tym wydarzeń 2020 roku, represji, oporu i społecznej odporności Białorusinów.

‍

Rozmowa o przyszłości dudziarstwa

Zwieńczeniem projektu była ekspercka dyskusja poświęcona aktualnym wyzwaniom i perspektywom białoruskiego dudziarstwa na Białorusi i za granicą.

Uczestnicy rozmawiali o różnych sposobach rozumienia współczesnej białoruskiej tradycji dudziarskiej, relacji między nurtem etnograficznym a współczesnym, rozwoju klubów, wieczorów i szkół dudziarskich, edukacji dudziarzy, a także o możliwościach i wyzwaniach związanych z wpisaniem dudziarstwa na listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego — na poziomie krajowym i w ramach UNESCO.

W dyskusji uczestniczyli Uładzimir Łobacz, profesor, doktor nauk historycznych, etnolog; Ała Staszkiewicz, ekspertka ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego i Konwencji UNESCO; oraz Dzianis Szmatko, dudziarz i założyciel szkoły dudziarskiej w Warszawie. Moderatorem był Jauhen Barysznikau, badacz tradycji dudziarskiej.

W ten sposób projekt stał się nie tylko opowieścią o przeszłości, ale również przestrzenią rozmowy o tym, czym białoruska tradycja dudziarska może być dziś i w przyszłości.

‍

Rezultaty

W ramach programu Nocy Muzeów Muzeum Wolnej Białorusi odwiedziło ponad 460 osób. Program obejmował 4 oprowadzania kuratorskie i 3 godziny tańca.

Projekt połączył wystawę, badania, edukację, muzykę na żywo i aktywny udział publiczności, pokazując kulturę tradycyjną jako zjawisko dynamiczne, które nadal się rozwija i zyskuje nowe znaczenia.

„Dudy: muzyka przeszłości i teraźniejszości” stał się przykładem tego, jak muzeum może nie tylko chronić dziedzictwo kulturowe, ale również tworzyć warunki do jego żywego doświadczania, reinterpretacji i przekazywania kolejnym pokoleniom.

Projekt został sfinansowany ze środków m.st. Warszawy.

‍