Po totalitaryzmie: muzeum, pamięć i perspektywa białoruska. Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna
November 9, 2026
W dniach 8–9 października 2026 roku w Free Belarus Museum w Warszawie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna „Po totalitaryzmie: muzeum, pamięć i perspektywa białoruska”. Wydarzenie zgromadziło muzealników, historyków, badaczy pamięci, archiwistów, kuratorów i ekspertów z Białorusi oraz różnych krajów Europy.
Konferencja stała się przestrzenią międzynarodowej wymiany doświadczeń i dyskusji o tym, w jaki sposób muzea i instytucje badawcze mierzą się ze złożonym dziedzictwem totalitaryzmu i autorytaryzmu, zachowują pamięć o represjach, przemocy państwowej i oporze, a także reinterpretują narracje historyczne po przełomach politycznych.
W centrum dyskusji znalazły się kwestie odpowiedzialności historycznej, sprawiedliwości i pojednania, roli muzeów w zachowywaniu pamięci o ofiarach, wpływu rewizjonizmu historycznego, a także wyzwań, przed którymi stoją instytucje kultury działające na emigracji.
W konferencji wzięło udział ponad 25 prelegentów z Białorusi, Polski, Niemiec, Czech, Węgier, Albanii, Mołdawii, Łotwy, Litwy, Estonii, Ukrainy, Włoch, Francji i innych krajów.
Dzień pierwszy. Pamięć o represjach i rewizjonizm historyczny
8 października 2026 roku
Pierwszy dzień konferencji poświęcony był pamięci o represjach, rewizjonizmowi historycznemu, trudnemu dziedzictwu oraz lokalnym praktykom upamiętniania.
Konferencję otworzyli: Natallia Zadziarkouskaja, dyrektorka Free Belarus Museum; Tatiana Termatich, szefowa Sekretariatu Komisji Kultury, Nauki, Edukacji i Mediów Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy; Łukasz Adamski, dyrektor Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego; oraz Paweł Łatuszka, szef Narodowego Zarządu Antykryzysowego.
Centralnym punktem dnia była sesja plenarna „Pamięć o represjach i rewizjonizm w świecie posttotalitarnym”, moderowana przez historyka Pavła Tsiareshkovicha.
Badacze z Czech, Węgier, Albanii i Mołdawii przedstawili doświadczenia swoich krajów w pracy z pamięcią o przeszłości komunistycznej, represjach politycznych i przemocy państwowej:
* Klára Pinerová — Instytut Historii Współczesnej Czeskiej Akademii Nauk;
* András Mink — Archiwum Blinken OSA przy Uniwersytecie Środkowoeuropejskim;
* Enriketa Papa-Pandelejmoni — Uniwersytet w Tiranie;
* Ludmila Cojocaru — Narodowe Muzeum Historii Mołdawii, Muzeum Ofiar Deportacji i Represji Politycznych;
* Virgiliu Bîrlădeanu — Instytut Historii Mołdawskiego Uniwersytetu Państwowego.
W sesjach tematycznych poruszano również zagadnienia lokalnych praktyk upamiętniania, narracji muzealnych oraz doświadczeń związanych z ochroną dziedzictwa historycznego w różnych krajach.
Jednym z najważniejszych wniosków pierwszego dnia była konieczność uznania samego faktu istnienia totalitaryzmu i jego konsekwencji. Bez uznania tego, co się wydarzyło, trudno rozpocząć pełną dyskusję o odpowiedzialności, sprawiedliwości i reinterpretacji przeszłości.
Dzień drugi. Polityka pamięci, dziedzictwo i perspektywa białoruska
9 października 2026 roku
Drugi dzień konferencji poświęcony był narracjom historycznym, polityce pamięci, wojnie, migracji, ochronie dziedzictwa kulturowego oraz doświadczeniom osób, które zetknęły się z przemocą państwową, wygnaniem i utratą domu.
W sesji poświęconej polityce pamięci, wojnie i narracjom transnarodowym wystąpili badacze i specjaliści muzealni z Niemiec i Polski: Stefan Donth, Kristiane Janeke, Bożena Kozakevych i Paweł Kalisz.
Kolejna sesja dotyczyła białoruskiej pamięci, represji, tożsamości i ochrony dziedzictwa. Wśród jej uczestników znaleźli się Volha Arkhipava, Valieruya Charnamortsava i Ilia Magin.
Szczególne miejsce w programie zajęła dyskusja „Free Belarus Museum: pamięć o braku wolności, przestrzeń wolności”. Zespół muzeum podzielił się doświadczeniami pracy z białoruskim dziedzictwem na emigracji i wspólnie z międzynarodowymi ekspertami omówił wyzwania, przed którymi stoją muzea działające w trudnych warunkach politycznych.
Ważnym tematem była również migracja. Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku przedstawiło historię polskich obywateli, którzy podczas II wojny światowej znaleźli schronienie w krajach Afryki i Azji. Powrót do tych historii pozwala lepiej zrozumieć doświadczenia osób zmuszonych do opuszczenia swoich domów i dostrzec historyczne analogie do współczesnych kryzysów migracyjnych.
Ostatnia część programu poświęcona była międzynarodowym doświadczeniom w pracy muzeów, praktykom artystycznym oraz udziałowi osób z doświadczeniem migracji w życiu kulturalnym. Swoje badania i praktyki przedstawili Judith Depaule (Francja) i Rob Sharp (Uniwersytet Sussex).
Nagranie sesji plenarnej
Nagranie sesji plenarnej „Pamięć o represjach i rewizjonizm w świecie posttotalitarnym” jest dostępne na kanale YouTube Free Belarus Museum.
Badacze z Czech, Węgier, Albanii i Mołdawii dyskutują o tym, jak kształtuje się pamięć o przemocy państwowej i represjach politycznych, jak zmieniają się narracje muzealne po przełomach politycznych oraz jaką rolę odgrywają muzea w zachowywaniu pamięci o ofiarach.
Ważnym rezultatem projektu będzie publikacja zbioru wystąpień i tekstów naukowych uczestników konferencji.
Publikacja zgromadzi badania i materiały przygotowane przez naukowców, specjalistów muzealnych i ekspertów reprezentujących różne perspektywy narodowe i zawodowe w pracy z dziedzictwem totalitarnym i autorytarnym.
Zbiór będzie kontynuacją dyskusji rozpoczętej w Warszawie oraz pozwoli zachować, uporządkować i upowszechnić międzynarodowe doświadczenia związane z pamięcią o represjach, przemocy państwowej, dziedzictwie historycznym i oporze.
