Czas realizacji projektu: 1 grudnia 2025 – 30 czerwca 2026
Wydarzenia 2020 roku na Białorusi dały początek nowej kategorii dziedzictwa kulturowego – artefaktom obywatelskiego oporu. Ręcznie wykonane plakaty i transparenty, biało-czerwono-białe flagi, ulotki, karty do głosowania, osobiste przedmioty uczestników protestów, dokumenty, niezależne wydawnictwa, dzieła sztuki, archiwa cyfrowe, fotografie i nagrania wideo – wszystkie te obiekty stały się materialnymi świadectwami jednego z najważniejszych okresów współczesnej historii Białorusi.
Bardzo szybko przedmioty te przestały być jedynie świadectwami historycznymi. W realiach nasilających się represji ich przechowywanie zaczęło stanowić zagrożenie dla właścicieli. Nawet posiadanie biało-czerwono-białej flagi, materiałów wyborczych czy innych przedmiotów związanych z protestami mogło prowadzić do odpowiedzialności karnej. Tysiące ludzi zostało zmuszonych do ukrywania swoich pamiątek, niszczenia ich lub przechowywania w przypadkowych miejscach, które nie zapewniały odpowiednich warunków. Jednocześnie białoruskie władze systematycznie konfiskowały i niszczyły tego rodzaju materiały podczas przeszukań.
W tej sytuacji ochrona artefaktów przestała być wyłącznie zadaniem muzealnym. Stała się również kwestią bezpieczeństwa ludzi oraz zachowania pamięci historycznej.
Z tej potrzeby narodził się projekt „Muzealizacja artefaktów protestu na Białorusi”, realizowany przez Muzeum Wolnej Białorusi w latach 2025–2026.
Jego głównym celem było stworzenie bezpiecznych mechanizmów umożliwiających Białorusinom przekazywanie do muzeum materialnych i cyfrowych artefaktów związanych z najnowszą historią kraju, a także zapewnienie ich profesjonalnego zabezpieczenia, opracowania naukowego oraz wykorzystania w działalności badawczej, wystawienniczej i edukacyjnej.
Projekt był skierowany nie tylko do osób gotowych przekazać swoje pamiątki muzeum. Zdawaliśmy sobie sprawę, że wiele osób nie może lub nie chce rozstawać się z przedmiotami o ogromnym znaczeniu osobistym i emocjonalnym. Dlatego jednym z jego elementów było również przygotowanie materiałów edukacyjnych poświęconych bezpiecznemu przechowywaniu i digitalizacji artefaktów w warunkach domowych.
Projekt połączył tym samym kilka obszarów działalności: muzealnictwo, archiwizację, badania nad współczesną historią Białorusi, edukację oraz opracowanie bezpiecznych metod współpracy z osobami pozostającymi w kraju i funkcjonującymi w warunkach państwa autorytarnego.
Zespół Muzeum opracował wewnętrzne procedury bezpieczeństwa, obejmujące zarówno komunikację z osobami znajdującymi się na Białorusi, jak i transport artefaktów poza granice kraju. Wdrożono rozwiązania techniczne umożliwiające bezpieczną komunikację, przygotowano logistyczne schematy przekazywania obiektów przez państwa trzecie, a część infrastruktury technicznej muzeum została dostosowana do pracy z materiałami wymagającymi szczególnej ochrony.
Po raz pierwszy w swojej działalności Muzeum Wolnej Białorusi połączyło klasyczne procedury muzealne z nowoczesnymi standardami bezpieczeństwa cyfrowego i operacyjnego. Rozwiązania wypracowane podczas projektu stały się podstawą dalszej działalności instytucji i są wykorzystywane również po jego zakończeniu.
Najważniejsza część projektu odbywała się poza przestrzenią publiczną – opierała się na bezpośrednich kontaktach i wzajemnym zaufaniu.
Stopniowo wokół Muzeum powstała sieć osób mieszkających na Białorusi, które były gotowe pomóc w ratowaniu zagrożonego dziedzictwa. Jedni przekazywali własne artefakty, inni pomagali w organizacji ich transportu, jeszcze inni pełnili rolę pośredników między właścicielami przedmiotów a muzeum.
Na początku zakładaliśmy, że główną przeszkodą w przekazywaniu artefaktów będzie strach przed represjami. W praktyce okazało się, że sytuacja jest znacznie bardziej złożona.
Dla wielu osób przedmioty związane z protestami nie były jedynie świadectwami historii. Stały się częścią ich własnej biografii, symbolem nadziei i wiary w powrót do wolnej Białorusi. Niektórzy przyznawali, że nie chcą wywozić swoich flag czy transparentów, ponieważ wierzą, że po zmianach politycznych sami wrócą po nie do kraju. Inni świadomie pozostawiali narodowe symbole na białoruskiej ziemi, traktując to jako symboliczny gest zachowania pamięci.
To doświadczenie okazało się jednym z najważniejszych rezultatów projektu. Pokazało, że muzeum pracuje nie tylko z materialnymi przedmiotami, ale także z pamięcią, emocjami i osobistymi historiami ludzi.
Dlatego najważniejszym fundamentem projektu nie była liczba pozyskanych eksponatów, lecz zaufanie. Każde przekazanie artefaktu następowało wyłącznie wtedy, gdy jednocześnie możliwe było zapewnienie bezpieczeństwa właścicielowi, zorganizowanie bezpiecznego transportu oraz zagwarantowanie profesjonalnej opieki muzealnej nad przekazywanym obiektem.
Pomimo wysokiego poziomu ryzyka oraz ograniczonych możliwości prowadzenia otwartej komunikacji z osobami przebywającymi na Białorusi, projekt przyniósł rezultaty znacznie przekraczające pierwotne założenia.
Na etapie planowania zakładano, że do Muzeum uda się bezpiecznie przekazać około 50 artefaktów bezpośrednio z Białorusi. W trakcie realizacji projektu okazało się jednak, że dzięki zaufaniu wypracowanemu z partnerami oraz stworzeniu bezpiecznych procedur logistycznych możliwe jest ocalenie znacznie większej liczby obiektów.
Ostatecznie zbiory Muzeum Wolnej Białorusi powiększyły się o 303 materialne artefakty, wpisane do 181 pozycji księgi inwentarzowej. Spośród nich 143 pozycje zostały przekazane bezpośrednio z Białorusi, natomiast kolejne trafiły do muzeum od Białorusinów przebywających obecnie na emigracji, lecz zachowujących przedmioty powstałe na Białorusi.
Równie istotnym osiągnięciem było pozyskanie obszernej kolekcji materiałów cyfrowych. Do zbiorów muzeum trafiło ponad 7 000 plików elektronicznych, tworzących jeden z najbogatszych zbiorów dokumentujących białoruski ruch protestu i obywatelskiego oporu.
Wszystkie obiekty zostały poddane rejestracji, opracowaniu naukowemu oraz katalogowaniu zgodnie ze współczesnymi standardami muzealnymi. Dzięki temu stały się pełnoprawnymi eksponatami muzealnymi, które mogą być wykorzystywane w badaniach naukowych, działalności edukacyjnej oraz na przyszłych wystawach.
Projekt w znaczący sposób zmienił charakter zbiorów Muzeum Wolnej Białorusi.
Choć wcześniej muzeum posiadało już materiały dotyczące najnowszej historii kraju, dopiero realizacja projektu pozwoliła stworzyć znacznie pełniejszą dokumentację rozwoju białoruskiego ruchu demokratycznego.
Nowe nabytki obejmują okres od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku aż po wydarzenia ostatnich lat.
Do muzeum trafiły dokumenty partii politycznych i organizacji społecznych, materiały niezależnych związków zawodowych, dokumentacja kampanii wyborczych, archiwa regionalnych działaczy demokratycznych, niezależna prasa, materiały agitacyjne, przedmioty związane z wyborami prezydenckimi w 2020 roku oraz liczne osobiste pamiątki uczestników protestów.
Szczególne miejsce zajmują artefakty związane z wydarzeniami sierpnia 2020 roku.
Wśród nich znajdują się oryginalne karty do głosowania, które po zakończeniu wyborów próbowano zniszczyć, biało-czerwono-białe flagi uczestniczące w marszach protestacyjnych, materiały sztabu Swiatłany Cichanouskiej, dokumenty tworzone przez obywatelskie inicjatywy oraz prywatne archiwa uczestników protestów.
Do zbiorów trafiły również dzieła sztuki powstałe jako bezpośrednia reakcja na wydarzenia 2020 roku. Jednym z najbardziej wyjątkowych zespołów są gipsowe płaskorzeźby wykonane z kwiatów składanych na spontanicznych miejscach pamięci ofiar przemocy, między innymi przy memoriale Aleksandra Tarajkouskiego.
Projekt znacząco poszerzył również geograficzny zakres kolekcji. Oprócz materiałów z Mińska muzeum pozyskało artefakty pochodzące z Brześcia, Mohylewa, Bobrujska, Głuska, Kruhłego, Prużan i wielu innych miejscowości.
Dzięki temu kolekcja znacznie pełniej ukazuje, że białoruski ruch demokratyczny był zjawiskiem ogólnokrajowym, a nie ograniczał się wyłącznie do stolicy.
Jednym z najważniejszych osiągnięć projektu było rozwinięcie pracy z dziedzictwem cyfrowym.
Podczas gdy materialne artefakty od dawna stanowią podstawę działalności muzealnej, archiwa elektroniczne dopiero w ostatnich latach zaczęły być postrzegane jako samodzielna forma dziedzictwa wymagająca profesjonalnego opracowania.
W ramach projektu Muzeum pozyskało kilka wyjątkowych kolekcji cyfrowych.
Szczególnie cenne okazały się archiwa protestacyjnych społeczności Telegram oraz obszerna kolekcja fotografii dokumentujących obecność biało-czerwono-białej symboliki w przestrzeni miejskiej Mińska. Materiały te umożliwiają badanie zarówno przebiegu protestów, jak i zmian zachodzących w przestrzeni publicznej w latach 2020–2021.
Oprócz dużych archiwów do muzeum trafiły także dziesiątki pojedynczych fotografii przesłanych przez osoby pozostające na Białorusi. Dokumentują one codzienne, często dyskretne przejawy obywatelskiego oporu po roku 2020 – od biało-czerwono-białej choinki bożonarodzeniowej po fotografie fragmentów amunicji użytej podczas tłumienia protestów.
Praca z tego rodzaju materiałami wymagała opracowania nowych metod ich ewidencji, opisu naukowego i długoterminowego przechowywania. Projekt stał się tym samym ważnym etapem rozwoju kompetencji Muzeum Wolnej Białorusi w zakresie ochrony dziedzictwa cyfrowego.
Projekt nie ograniczał się wyłącznie do pozyskiwania nowych eksponatów.
Od początku było jasne, że wiele osób z przyczyn bezpieczeństwa nie będzie mogło przekazać swoich artefaktów muzeum. Dlatego równie ważnym zadaniem stało się przekazanie wiedzy na temat ich właściwego przechowywania i dokumentowania.
W tym celu powstał cykl edukacyjny „Muzeum w domu”.
Zespół Muzeum przygotował dwa filmy edukacyjne poświęcone zasadom przechowywania i digitalizacji artefaktów. W przystępny sposób przedstawiono w nich podstawowe zasady zabezpieczania dokumentów papierowych, fotografii, tkanin oraz wykonywania wysokiej jakości kopii cyfrowych.
Materiały te obejrzano łącznie około 10 300 razy, przy czym około 99% odbiorców stanowili użytkownicy z Białorusi.
Dodatkowo Muzeum zorganizowało internetowe warsztaty poświęcone ochronie prywatnych kolekcji i ich digitalizacji. Choć ze względów bezpieczeństwa udział osób mieszkających na Białorusi był ograniczony, spotkania te stały się ważnym narzędziem przekazywania wiedzy oraz utrzymywania kontaktu z osobami zaangażowanymi w ochronę współczesnego dziedzictwa kraju.
Projekt pokazał, że nawet wtedy, gdy fizyczne przekazanie artefaktów jest niemożliwe, muzeum może skutecznie wspierać ochronę pamięci historycznej poprzez edukację, konsultacje i upowszechnianie profesjonalnej wiedzy.
Kulminacją projektu była wystawa „Depatriacja”, prezentowana w Muzeum Wolnej Białorusi w Warszawie od 9 do 26 czerwca 2026 roku.
Po raz pierwszy publiczność mogła zobaczyć dziesiątki artefaktów, które jeszcze niedawno znajdowały się na Białorusi i były przechowywane w warunkach ciągłego zagrożenia. Większość z nich nigdy wcześniej nie była prezentowana publicznie.
Tytuł wystawy – „Depatriacja” – został zaproponowany przez zespół kuratorski Muzeum. Odnosi się on do zjawiska przymusowego opuszczania kraju przez dobra kultury, które mogą przetrwać jedynie poza granicami państwa. W tym sensie wystawa opowiadała nie tylko o losach poszczególnych przedmiotów, lecz także o przymusowej ewakuacji pamięci materialnej narodu w warunkach represji politycznych.
Rdzeń ekspozycji stanowiły artefakty pozyskane w ramach projektu: karty do głosowania z wyborów prezydenckich w 2020 roku, dokumenty organizacji społecznych, biało-czerwono-białe flagi, przedmioty związane z protestami, dzieła sztuki, osobiste pamiątki uczestników ruchu demokratycznego oraz materiały cyfrowe i archiwalne fotografie.
Autorem koncepcji artystycznej wystawy był białoruski artysta konceptualny Aleksandr Adamau. Ekspozycja została zaprojektowana tak, aby opowiadać nie tylko o samych obiektach, ale przede wszystkim o ludziach, którzy je tworzyli, ukrywali, chronili i – często z narażeniem własnego bezpieczeństwa – zdecydowali się przekazać je Muzeum.
Wystawę odwiedziło około 300 osób. Dla wielu z nich było to pierwsze spotkanie z autentycznymi artefaktami białoruskich protestów prezentowanymi w przestrzeni muzealnej jako część współczesnego dziedzictwa historycznego.
Zwieńczeniem wystawy było wydanie drugiego katalogu Muzeum Wolnej Białorusi, zawierającego opisy i fotografie ponad pięćdziesięciu najważniejszych eksponatów pozyskanych podczas projektu.
Projekt spotkał się z dużym zainteresowaniem mediów białoruskich i polskich. O wystawie pisały między innymi „Nasza Niwa”, Biełsat, Radio Swaboda, Reform.news, MOST, Budzma, Onet.pl oraz Polskie Radio. Informacje o projekcie były również szeroko rozpowszechniane w mediach społecznościowych białoruskiego środowiska demokratycznego.
Jednym z najważniejszych rezultatów projektu było nie tylko ocalenie setek artefaktów, lecz także wypracowanie nowego modelu działania muzeum w warunkach autorytarnego państwa.
Projekt pokazał, że dokumentowanie współczesnej historii Białorusi wymaga metod znacznie wykraczających poza tradycyjne muzealnictwo. W sytuacji, gdy samo posiadanie wielu przedmiotów może stanowić zagrożenie dla ich właścicieli, bezpieczeństwo ludzi musi stać się równie ważne jak ochrona samych zbiorów.
W czasie realizacji projektu opracowano i przetestowano procedury bezpiecznej komunikacji, przekazywania oraz transportu artefaktów. Wypracowane rozwiązania pozostają częścią codziennej działalności Muzeum Wolnej Białorusi i będą wykorzystywane w kolejnych projektach.
Istotnym osiągnięciem było również rozwinięcie metod pracy z dziedzictwem cyfrowym. Fotografie, archiwa internetowe, duże zbiory danych oraz inne cyfrowe świadectwa współczesnej historii wymagały stworzenia nowych standardów ich ewidencji, opracowania naukowego i długoterminowego przechowywania.
Projekt pozwolił również lepiej zrozumieć znaczenie samych artefaktów dla ich właścicieli. W trakcie rozmów wielokrotnie okazywało się, że przedmioty te są nie tylko świadectwami historii, ale również częścią osobistych doświadczeń, symbolem nadziei oraz wiary w przyszły powrót do wolnej Białorusi.
To właśnie dlatego wiele osób nie zdecydowało się przekazać swoich pamiątek do muzeum. Część świadomie pozostawiła je na Białorusi, wierząc, że po odzyskaniu wolności będzie mogła wrócić po nie osobiście. Dla innych ukryte flagi i symbole narodowe stały się formą zachowania pamięci oraz znakiem, że historia wciąż trwa, nawet jeśli nie może być publicznie opowiedziana.
Projekt pokazał tym samym, że muzealizacja współczesnego dziedzictwa nie polega wyłącznie na gromadzeniu przedmiotów. Jest również pracą z pamięcią, emocjami, odpowiedzialnością i zaufaniem.
Choć projekt „Muzealizacja artefaktów protestu na Białorusi” zakończył się w czerwcu 2026 roku, jego rezultaty pozostają trwałą częścią działalności Muzeum Wolnej Białorusi.
Wszystkie pozyskane obiekty weszły do zbiorów muzealnych i są nadal opracowywane przez zespół naukowy. Stanowią podstawę badań, działalności edukacyjnej, publikacji oraz kolejnych wystaw.
Projekt umożliwił również stworzenie trwałej sieci współpracy z osobami na Białorusi, ekspertami, badaczami i partnerami muzealnymi. Dzięki temu możliwe jest dalsze dokumentowanie współczesnej historii kraju i systematyczne uzupełnianie kolekcji.
Wypracowane procedury bezpieczeństwa, doświadczenie w pracy z archiwami cyfrowymi oraz rozwiązania logistyczne stały się integralną częścią działalności Muzeum i są wykorzystywane przy kolejnych inicjatywach.
Materiały zgromadzone podczas projektu już dziś stanowią podstawę nowych przedsięwzięć wystawienniczych. Szczególne znaczenie ma kolekcja fotografii biało-czerwono-białej symboliki w przestrzeni miejskiej Mińska, która stała się fundamentem wystawy „2020: Mińsk przemawia”. Równolegle trwają prace nad kolejnymi projektami opartymi na artefaktach pozyskanych w ramach programu.
Projekt nie tylko ocalił setki świadectw współczesnej historii Białorusi. Stworzył również trwałą infrastrukturę umożliwiającą ich ochronę, badanie i udostępnianie kolejnym pokoleniom. W tym sensie jego najważniejszym rezultatem nie jest wyłącznie powiększenie muzealnej kolekcji, lecz stworzenie nowego modelu ochrony dziedzictwa powstającego w warunkach represji i przymusowej emigracji.
