17.07.2026, 14:13
Дырэктарка Музею вольнай Беларусі Наталля Задзяркоўская. Варшава, Польшча. 15 ліпеня 2026 года. Фота: Рауль Дзюк / Белсат
Свой чацвёрты дзень народзінаў святкуе 17 ліпеня варшаўскі Музей вольнай Беларусі. Напярэдадні музей стаў намінантам прэстыжнай еўрапейскай прэміі EMYA, а Poczta Polska павіншавала ўстанову, выдаўшы калекцыйную серыю марак з выявамі знакавых артэфактаў музею. «Белсат» сустрэўся з заснавальніцай і кіраўніцай Музею вольнай Беларусі Наталляй Задзяркоўскай, каб паразмаўляць пра мары і планы пляцоўкі.
Калі ў траўні 2022 года мы гутарылі з тады яшчэ будучай кіраўніцай Музею вольнай Беларусі (адкрыццё музею адбылося 17 ліпеня 2022 года) Наталляй Задзяркоўскайпра тое, які экспанат можа быць цэнтральным у музеі, яна распавядала нам пра гумовую кулю з 2020 года і сцяг з прозвішчамі палітвязняў, створаны Марыяй Грыц. Але не было тады яшчэ ні музейных фондаў, ні планаў развіцця. Усё пачыналася з нуля, а планы падмяняліся надзеяй: заўтра (праз месяц, паўгода, год…) мы вернемся ў Беларусь…
Сёння, калі пытаемся ў дырэктаркі Музею вольнай Беларусі, чаго найперш трэба зычыць музею ў дзень яго нараджэння, Наталля Задзяркоўская задумваецца ўсяго на секунду: «Пажадайце нам артэфакту з Гаагі!».
«Ведаеце, калі мы пісалі канцэпцыю музею, то ў нас там усё пра траўму і пра траўму было. Маем калекцыю, якая распавядае пра нашых ваяроў ва Украіне, і ў ёй, на жаль, шмат рэчаў людзей, якія загінулі. У нас ёсць калекцыя рэчаў палітвязняў, якая сама па сабе сумная. Але калі ўзяць, напрыклад, музей Вялікай Айчыннай у Менску, там ёсць зала Перамогі, яна вельмі пафасная, але яна ставіць кропку. Дык вось, – нам не трэба велізарных залаў. У нас будзе сціплая вітрына, пад шклом якой будзе ляжаць гэтая трэска з Гаагі. І гэта будзе найкаштоўнейшы абʼект музею», – малюе вобраз будучыні кіраўніца Музею вольнай Беларусі.
Сёння ў фондах Музею вольнай Беларусі знаходзіцца 680 артэфактаў. За гэты час музей сустрэў каля 40 тысячаў наведнікаў, якія прыходзілі на шматлікія выставы, канцэрты, тэатральныя імпрэзы і дыскусіі.
«У мяне такая мара, каб музей быў такім месцам, якое абʼядноўвае. Месцам, дзе людзі не мераюцца сваімі дасягненнямі і тым, хто больш варты ці хто тут найважнейшы. Каб стаў супольнай прасторай для людзей, якія прагнуць свабоды і дэмакратыі ў Беларусі», – дзеліцца дырэктарка музею.
Не заўсёды так атрымліваецца. Музей, прыкладам, ніводнага разу не наведаў палітык Зянон Пазняк. Хоць, як запэўнівае Наталля Задзяркоўская, сярод экспанатаў музею ўжо нямала аб'ектаў, храналагічна звязаных з дэмакратычным рухам у Беларусі пачатку 1990 – 2000 гадоў.
,,«Я б вельмі хацела прыцягнуць да фармавання фонду прадстаўнікоў так званай старой апазіцыі. Бо іх унёсак фундаментальны. Без іх супраціву і дзейнасці на карысць Беларусі не было б 2020 года», – кажа Задзяркоўская.
З тым, што трэба пашыраць храналогію, згодная ўся невялікая каманда музею: на поўную стаўку тут працуе ўсяго два чалавекі, яшчэ некалькі – на палову стаўкі. Вельмі часта рук і галоваў не хапае. Тады частку нагрузкі бяруць на сябе валанцёры – былыя палітзняволеныя («Бліжэйшыя нашыя памочнікі», – кажа кіраўніца музею). Сталая і эфектыўная супраца наладжаная з мастаком па святлу Данілам Ганчаровым і вядомым беларускім мастаком Аляксандрам Адамавым.
Некаторыя працоўныя месцы, як кажа Наталля Задзяркоўская, ствараюцца толькі на час рэалізацыі пэўных праектаў. Калі праект заканчваецца – грошай на заробак супрацоўніку няма. ,,«Але я абавязкова павінна захаваць людзей і знайсці магчымасць, каб яны працавалі тут, бо гэта для нас вялікая падтрымка», – гаворыць дырэктарка музею.
На пытанне, ці лёгка фінансава ўтрымліваць гэтую прастору, Наталля Задзяркоўская адмоўна ківае галавой.
«Хоць кошт арэнды не змяніўся. Горад, гэта значыць варшаўская мэрыя, па-ранейшаму дае нам льготы. Але за гэты перыяд значна павысілася плата за камунальныя паслугі. Утрыманне прасторы, заробкі людзям, падаткі плюс выдаткі на юрыдычныя і бухгалтарскія паслугі – гэта ўсё выліваецца ў добрую капейку, канешне», – канстатуе кіраўніца музею.
Пералічваючы арганізацыі, якія дапамагаюць Музею вольнай Беларусі выжыць і рабіць сваю справу, яна называе найперш мэрыю Варшавы (Urząd m.st. Warszawy) і фундацыю Мацея Радзівіла «Trzy Trąby» («Тры трубы»). Каля 60 % фінансавання складаюць сродкі атрыманыя на ажыццяўленне асобных праектаў. Плюс – данаты беларусаў.
«І дзесьці 10 % – гэта грошы, якія мы зарабляем самі, за аказанне паслугаў у арганізацыі імпрэзаў. Гэта, дарэчы, лепш, чым атрымліваецца ў беларускіх інстытуцыях, якія абавязаныя, згодна з дзяржпраграмай «Культура Беларусі», мець пэўны адсотак з уласных даходаў, каб існаваць. Так што мы нават «дзяржпраграму» выконваем», – іранічна пасміхаецца Наталля Задзяркоўская.
«Ну але гэта не так і проста. Людзям хочацца плаціць нармальныя заробкі. І чым больш мы пачынаем працаваць, чым больш развіваемся, тым больш я разумею, што трэба ўзяць яшчэ некалькі чалавек на розныя кірункі, каб разгарнуцца», – заўважае Наталля Задзяркоўская.
17 ліпеня беларусы могуць паўдзельнічаць у дабрачынным аўкцыёне і набыць калекцыйныя маркі, выдадзеныя да чатырохгоддзя музею Поштай Польшчы, – з аўтографамі Мацея Радзівіла, Алеся Бяляцкага і Святланы Алексіевіч. І гэтым самым – падтрымаць музей і павіншаваць яго са святам. На марках – выявы знакавых артэфактаў з музейнага фонду.
Свой чацвёрты дзень народзінаў музей сустракае ў статусе намінанта на прэстыжную еўрапейскую музейную прэмію EMYA (European Museum of the Year Award).
«Мы трапілі ў лонг-ліст прэміі «Еўрапейскі музей года» і Музейнага прызу Рады Еўропы (EMYA-2027) і чакаем далейшых вынікаў», – паведамляецца ў прэс-рэлізе беларускага музею.
Наталля Задзяркоўская апавядае, што ідэя падацца на гэтую прэстыжную прэмію ўзнікла, калі яна з камандай пабывалі на цырымоніі ўзнагароджання EMYA, якая ў 2025 годзе адбывалася ў Беластоку (лаўрэатам прэміі ў 2024 годзе стаў беластоцкі мемарыяльны музей «Сібір»).
У Беластоку прэмію ў адной з намінацыяў (прэмія Кенэта Гадсана за інстытуцыйную мужнасць і прафесійную сумленнасць) атрымала былая дырэктарка Аб'яднаных музеяў Тбілісі Ніні Санадзірадзэ.
«Яе выклікалі на сцэну, і ўся зала, узрушаная ейным подзвігам, устала і вітала Ніні воплескамі. І мы ўсталі – беларускія музейшчыкі. А я стаю і думаю: вось яна возьме зараз гэтую ўзнагароду пад пахі і спакойненька вернецца сабе ў Тбілісі. А мы – чатыры чалавекі і я – не можам вярнуцца ў Беларусь… Трое з нас сядзелі за кратамі. А працу і радзіму страцілі ўсе. І я сказала тады: «Слухайце, калі гэтая музейная прэмія Рады Еўропы ўручаецца за прамаванне ідэяў дэмакратыі», то гэта намінацыя – нашага музею», – апавядае заснавальніца і кіраўніца Музею вольнай Беларусі ў Варшаве.
Каманда ідэю падтрымала. Літаральна некалькі дзён таму прыйшоў ліст ад арганізатараў EMYA з інфармацыяй аб тым, што Музей вольнай Беларусі трапіў у даўгі спіс прэміі.
«Гэта вялікая адказнасць. У жніўні да нас прыедзе спецыяльная камісія журы конкурсу. Усё вельмі сурʼёзна. Потым з кандыдатаў фармуецца шорт-ліст прэміі. І ведаеце, калі мы нават трапім толькі ў кароткі спіс конкурсу – гэта для нас, зусім маладога музею, будзе вялікае дасягненне», – кажа Наталля Задзяркоўская.
Пра перамогу ў конкурсе яна нават не кажа («Не хачу сурочыць»). Але мы зычым музею менавіта перамогі.
«І канешне ж, – артэфакту з Гаагі! З днём народзінаў!» – зычым на развітанне.
Зміцер Міраш belsat.eu
